نشوز و شقاق چیست؟

نشوز به معنای عدم ایفای وظایف زناشویی از سوی یکی از زوجین است که اغلب به نافرمانی زن از شوهر اشاره دارد، اما می تواند در مورد مرد نیز صدق کند. شقاق، به ناسازگاری عمیق و متقابل زن و شوهر گفته می شود که تداوم زندگی مشترک را با چالش جدی مواجه می سازد. در ادامه، به بررسی ابعاد فقهی و حقوقی این مفاهیم در نظام حقوقی ایران می پردازیم.

نهاد خانواده، سنگ بنای هر جامعه ای است و در فرهنگ و شریعت اسلامی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. با این حال، همانند هر ساختار اجتماعی دیگری، خانواده نیز ممکن است با چالش ها و اختلافات متعددی روبرو شود که پایداری و سلامت آن را تهدید می کند. در نظام حقوقی و فقهی ایران، دو مفهوم کلیدی به نام «نشوز» و «شقاق» به این دسته از اختلافات اشاره دارند که در صورت عدم مدیریت صحیح، می توانند به فروپاشی بنیان خانواده منجر شوند. این مقاله با هدف ارائه راهنمایی جامع و دقیق، به تشریح ابعاد مختلف نشوز و شقاق، مصادیق حقوقی و فقهی آن ها، پیامدها و راهکارهای موجود برای حل این معضلات می پردازد.

بخش اول: نشوز چیست؟ (تعریف، ابعاد و مصادیق)

۱. تعریف جامع نشوز

مفهوم نشوز، ریشه ای عمیق در ادبیات فقهی و حقوقی اسلامی دارد و درک صحیح آن، برای تحلیل اختلافات خانوادگی ضروری است. این اصطلاح، تنها به معنای سرپیچی ساده نیست، بلکه دلالت بر عدم انجام وظایف زناشویی در چارچوب شرع و قانون دارد.

۱.۱. مفهوم لغوی و ریشه شناختی نشوز

«نشوز» از ریشه «ن ش ز» گرفته شده و در لغت به معنای برخاستن، سرکشی کردن، نافرمانی و تمکین نکردن است. این واژه حس سرکشی و تمرد از یک جایگاه پایین تر به جایگاه بالاتر را تداعی می کند، که در بستر روابط خانوادگی، به معنای عدم اطاعت از وظایف متقابل زناشویی است.

۱.۲. تعریف فقهی و حقوقی نشوز

در اصطلاح فقهی و حقوقی، نشوز به معنی عدم ایفای وظایف زناشویی از سوی یکی از زوجین است. اگرچه در کاربرد عامیانه و حتی در برخی متون فقهی، نشوز بیشتر به نافرمانی زن از طریق عدم تمکین به شوهر اشاره دارد، اما نافرمانی و عدم انجام وظایف از سوی مرد نیز در ادبیات فقهی، نشوز نامیده می شود. نشوز به معنای نادیده گرفتن حقوق و تکالیفی است که شرع و قانون برای هر یک از زوجین در قبال دیگری تعیین کرده است و می تواند پیامدهای حقوقی مهمی داشته باشد.

۱.۳. تفاوت نشوز با سایر اختلافات زناشویی

نشوز با سایر اختلافات و نزاع های جزئی در زندگی زناشویی تفاوت دارد. اختلافات عادی، شامل سوءتفاهم ها و ناسازگاری های روزمره هستند که به ماهیت رابطه زناشویی لطمه ای اساسی نمی زنند. اما نشوز، به معنای سرپیچی آگاهانه و مستمر از وظایف اصلی و اساسی است که بر بنیان خانواده تأثیر مستقیم می گذارد. به عنوان مثال، یک بحث کوچک خانوادگی، نشوز محسوب نمی شود، اما عدم تمکین مستمر زن یا عدم پرداخت نفقه از سوی مرد، مصادیق واضح نشوز هستند.

۲. نشوز زن (ناشزه): مصادیق و پیامدها

هنگامی که زن وظایف شرعی و قانونی خود را در قبال شوهر انجام ندهد، به او «ناشزه» اطلاق می شود. این وضعیت پیامدهای حقوقی مشخصی را در پی دارد.

۲.۱. مفهوم تمکین به عنوان پایه وظایف زن

یکی از مهمترین وظایف زن در قبال شوهر، «تمکین» است. تمکین به معنای اطاعت و انجام وظایف زناشویی است و به دو بخش اصلی تقسیم می شود:

• تمکین خاص: این بخش از تمکین، به برآوردن نیازهای جنسی متعارف و مشروع شوهر اشاره دارد. زن موظف است در حد عرف و شرع، خود را در اختیار همسر قرار دهد و بدون عذر موجه از آن امتناع نورزد.
• تمکین عام: این مفهوم شامل اطاعت از ریاست مرد بر خانواده در امور کلی زندگی، عدم خروج از منزل مشترک بدون اجازه یا عذر موجه قانونی/شرعی، و پذیرش زندگی در منزلی است که شوهر تعیین کرده است. البته این اطاعت در چارچوب شرع و قانون است و به معنای سلب کامل اختیار زن نیست.

۲.۲. مصادیق نشوز زن

نشوز زن زمانی محقق می شود که او به صورت غیرموجه از انجام وظایف تمکین خاص و عام خودداری کند. برخی از مصادیق رایج نشوز زن عبارتند از:

• عدم پاسخگویی به نیازهای جنسی شوهر بدون عذر موجه شرعی یا قانونی.
• ترک منزل مشترک بدون اجازه شوهر یا بدون داشتن عذر موجه (مانند ترس از آزار جسمی یا روانی).
• عدم پذیرش ریاست شوهر در امور کلی و متعارف زندگی خانوادگی، در حدی که به نظم خانواده لطمه وارد شود.

نکته مهم: لازم به ذکر است که انجام کارهایی مانند آشپزی، نظافت منزل یا سایر امور خدماتی، به صورت شرعی و قانونی بر عهده زن نیست و عدم انجام این امور، مصداق نشوز محسوب نمی شود. در صورت توافق، زن می تواند این کارها را انجام دهد، اما عدم انجام آن ها منجر به سلب حقوق او نمی شود.

۲.۳. پیامدهای حقوقی و فقهی نشوز زن

در صورت اثبات نشوز زن، قانون و شرع پیامدهایی را برای او در نظر گرفته اند:

• سقوط حق نفقه: مهمترین پیامد نشوز زن، از دست دادن حق دریافت نفقه از شوهر است. ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی صراحتاً بیان می دارد: هرگاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند، مستحق نفقه نخواهد بود. اثبات نشوز معمولاً با درخواست الزام به تمکین از سوی مرد آغاز می شود.
• سقوط حق قسم و مضاجعه: در فقه اسلامی، مرد موظف است به صورت عادلانه شب ها را بین همسران خود تقسیم کند (در صورت داشتن چند همسر) و با هر یک از آن ها هم بستر شود. با نشوز زن، این حق از او ساقط می شود و مرد تعهدی به رعایت آن ندارد.
• امکان درخواست الزام به تمکین از سوی مرد: مرد در مواجهه با نشوز زن، می تواند از طریق دادگاه خانواده، دادخواست الزام به تمکین ارائه دهد. دادگاه پس از بررسی و در صورت احراز نشوز زن، حکم به تمکین او صادر می کند. در صورت عدم تمکین زن از حکم دادگاه، مرد می تواند گواهی عدم تمکین دریافت کند که مهمترین اثر آن، عدم استحقاق زن به نفقه است. این گواهی به مرد این امکان را می دهد که با حفظ رابطه زوجیت، همسر دیگری اختیار کند یا حتی در صورت شرایط خاص، تقاضای طلاق نماید.

۳. نشوز مرد (ناشز): مصادیق و راه حل ها

نشوز تنها مخصوص زن نیست و مرد نیز ممکن است با عدم ایفای وظایف خود، مرتکب نشوز شود. در این حالت، به مرد «ناشز» گفته می شود.

۳.۱. مصادیق نشوز مرد

وظایف مرد در قبال همسرش شامل پرداخت نفقه، حسن معاشرت، ایفای حقوق زناشویی (حق قسم و نزدیکی) و عدم سوءمعاشرت است. مصادیق نشوز مرد عبارتند از:

• عدم پرداخت نفقه زن به صورت مستمر و بدون عذر موجه.
• سوءمعاشرت و بدرفتاری با زن، شامل توهین، تحقیر، آزار جسمی و روانی.
• اعراض و بی میلی غیرموجه نسبت به زن و عدم ایفای حق قسم و نزدیکی برای مدت طولانی.
• ترک منزل مشترک بدون دلیل موجه و عدم بازگشت به آن، که منجر به ترک انفاق شود.

۳.۲. راه حل های قانونی و فقهی برای زن در مواجهه با نشوز مرد

زن در مواجهه با نشوز مرد، دارای حقوق و راهکارهای قانونی و فقهی است که می تواند برای احقاق حقوق خود از آن ها بهره مند شود:

• موعظه و گفتگو: در مراحل اولیه، راهکارهای اخلاقی و گفتگوی صمیمانه برای حل مشکلات و تذکر وظایف، توصیه می شود. این همان جنبه انسانی و تلاش برای صلح و سازش است.
• مراجعه به دادگاه خانواده:
  • درخواست الزام به پرداخت نفقه: زن می تواند از طریق دادگاه، شوهر را به پرداخت نفقه (شامل نفقه حال و معوقه) و سایر حقوق مالی مانند اجرت المثل، الزام کند. در صورت عدم امکان پرداخت نفقه توسط مرد، زن حق طلاق خواهد داشت.
  • درخواست طلاق به دلیل عسر و حرج: در مواردی که نشوز مرد منجر به عسر و حرج (سختی و مشقت غیرقابل تحمل) برای زن شود، مانند سوءمعاشرت مستمر، عدم پرداخت نفقه، ترک زندگی مشترک برای مدت طولانی، زن می تواند با اثبات این شرایط، از دادگاه درخواست طلاق کند. ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی به این حق اشاره دارد.
  • نقش قاضی: قاضی در این موارد می تواند مرد را به ایفای حقوق همسرش مجبور کند و در صورت لزوم، او را تعزیر نماید.
• راهکار قرآنی صلح و مصالحه: آیه ۱۲۸ سوره نساء به زن این اجازه را می دهد که در صورت بیم نشوز یا اعراض شوهر، برای حفظ زندگی مشترک، از بخشی از حقوق مادی خود (مانند مهریه یا نفقه) صرف نظر کند تا صلح و سازش برقرار شود. این راهکار نشان دهنده اهمیت حفظ بنیان خانواده و اولویت صلح بر درگیری است.

بخش دوم: شقاق چیست؟ (تفاوت با نشوز و راهکارهای حل آن)

۴. تعریف شقاق و تفاوت آن با نشوز

گاهی اختلافات زوجین به حدی عمیق و متقابل می شود که دیگر نمی توان آن را به نشوز یک طرفه نسبت داد؛ در این صورت، مفهوم «شقاق» مطرح می گردد.

۴.۱. مفهوم شقاق

شقاق در لغت به معنای شکاف و گسستن است و در اصطلاح فقهی و حقوقی، به معنای اختلاف عمیق، ناسازگاری متقابل و دوجانبه بین زوجین است که امکان ادامه زندگی مشترک را به صورت عادی و معقول، دشوار یا ناممکن می سازد. این وضعیت به حدی است که هیچ یک از طرفین تمایلی به ادامه زندگی مسالمت آمیز ندارد یا قادر به آن نیست.

۴.۲. تمایز کلیدی شقاق از نشوز

تفاوت اساسی بین نشوز و شقاق در منشأ و یک جانبه یا دوجانبه بودن آن است:

• نشوز: غالباً یک طرفه است؛ یعنی یکی از زوجین از ایفای وظایف خود سرپیچی می کند و طرف دیگر به وظایفش پایبند است.
• شقاق: ناسازگاری و اختلاف از هر دو سو است. هر دو طرف نسبت به یکدیگر بی میلی، تنفر یا عدم تعهد نشان می دهند و این گسست و فاصله، از هر دو طرف ریشه می گیرد. به عبارت دیگر، در شقاق، «دیوار بین زن و شوهر بلند می شود» و هر دو در ایجاد این وضعیت سهیم هستند.

۵. راه حل های فقهی و قانونی برای شقاق (داوری)

نظام حقوقی و فقهی ایران، با الهام از آموزه های قرآنی، برای حل مشکل شقاق راهکار ویژه ای به نام «داوری» پیش بینی کرده است.

۵.۱. تأکید قرآن بر داوری

آیه ۳۵ سوره نساء به صراحت بر لزوم دخالت داوران از خانواده های زن و مرد برای حل اختلافات شدید و شقاق بین زوجین تأکید می کند: وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِّنْ أَهْلِهَا إِن یُرِیدَا إِصْلَاحًا یُوَفِّقِ اللَّهُ بَیْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیمًا خَبِیرًا (و اگر از جدایی میان آن دو [زن و شوهر] بیمناک شدید، یک داور از خانواده مرد و یک داور از خانواده زن بفرستید. اگر این دو [داور] قصد اصلاح داشته باشند، خداوند میان آن دو توافق برقرار می کند؛ به راستی خداوند دانا و آگاه است). این آیه نشان دهنده اهمیت ریشه یابی مشکلات از طریق افراد مورد اعتماد و تلاش برای ایجاد صلح و سازش است.

۵.۲. نقش داوران در نظام حقوقی ایران

در نظام حقوقی کنونی ایران، دادگاه خانواده در صورت تشخیص شقاق و ناسازگاری عمیق بین زوجین، پرونده را به داوری ارجاع می دهد. مراحل و وظایف داوران به شرح زیر است:

• مراحل ارجاع: دادگاه ابتدا تلاش می کند زوجین را به سازش و صلح تشویق کند. در صورت عدم موفقیت، هر یک از زوجین ملزم به معرفی یک داور از بین بستگان خود می شوند. اگر امکان معرفی داور نباشد، دادگاه خود داورانی را تعیین می کند.
• وظایف و اختیارات داوران: داوران موظفند با زوجین به صورت جداگانه و مشترک گفتگو کنند، ریشه های اختلاف را شناسایی کرده و برای ایجاد صلح و سازش بین آن ها تلاش نمایند. گزارش داوران که شامل نظر آن ها در مورد امکان صلح و یا لزوم جدایی است، به دادگاه ارائه می شود.
• جایگاه گزارش داوران: نظر داوران برای قاضی تعیین کننده نیست، اما یک عامل مهم و تأثیرگذار در تصمیم گیری نهایی قاضی محسوب می شود. قاضی با توجه به گزارش داوران و سایر دلایل و مدارک، در مورد امکان ادامه زندگی مشترک یا صدور حکم طلاق تصمیم می گیرد.

۵.۳. نقش مشاوران خانواده

در بسیاری از موارد، مشاوران خانواده و روانشناسان نقش مکملی برای داوران یا حتی جایگزینی برای آن ها ایفا می کنند. قبل از ورود به مراحل رسمی داوری حقوقی، مراجعه به مراکز مشاوره می تواند در شناسایی و حل ریشه ای مشکلات کمک شایانی کند. تخصص مشاوران در تحلیل روابط و ارائه راهکارهای عملی، می تواند از وخامت اوضاع جلوگیری کرده و زوجین را به سوی تفاهم و سازش هدایت کند.

بخش سوم: نکات حقوقی و موارد خاص

۶. موارد عدم تمکین مشروع زن

با وجود اینکه تمکین از وظایف اصلی زن است، اما در برخی شرایط خاص، قانون و شرع به زن اجازه می دهند که از تمکین خودداری کند و این عدم تمکین، مشروع و قانونی تلقی شده و منجر به سقوط حق نفقه نمی شود.

۶.۱. حق حبس مهریه

یکی از مهمترین حقوق زن که مانع از الزام به تمکین او می شود، «حق حبس مهریه» است. ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی بیان می دارد: زن می تواند تا مهر به او تسلیم نشده از ایفاء وظایفی که در مقابل شوهر دارد امتناع کند مشروط بر اینکه مهر او حال باشد و این امتناع مسقط حق نفقه نخواهد بود.

• شرایط اعمال حق حبس:
  1. مهریه باید «حال» باشد، یعنی زمان پرداخت آن فرا رسیده باشد و به صورت مدت دار (مؤجل) نباشد.
  2. زن قبل از نزدیکی (زفاف) این حق را اعمال کند. نظر مشهور فقها و رویه قضایی این است که پس از اولین نزدیکی، این حق ساقط می شود.
• تأثیر حق حبس بر حق نفقه: نکته حائز اهمیت این است که در صورت اعمال حق حبس، حق نفقه زن ساقط نمی شود. یعنی زن با وجود عدم تمکین، همچنان مستحق دریافت نفقه است، زیرا عدم تمکین او مشروع و قانونی تلقی می شود.

۶.۲. بیماری های مقاربتی یا سایر عذرهای موجه

قانون در مواردی که ادامه رابطه زناشویی برای زن مضر باشد، به او حق عدم تمکین می دهد:

• ماده ۱۱۲۷ قانون مدنی صراحتاً بیان می کند: هرگاه شوهر بعد از عقد مبتلا به یکی از امراض مقاربتی گردد، زن حق دارد از نزدیکی با او امتناع نماید و در صورت امتناع، نفقه به او تعلق می گیرد.
• علاوه بر این، اگر شوهر دچار بیماری های صعب العلاج یا جنون باشد که ادامه زندگی مشترک را برای زن غیرقابل تحمل کند، یا حتی بیماری هایی که سلامت جسمی یا روحی زن را به خطر اندازد، زن می تواند با اثبات این عذرهای موجه، از تمکین خودداری کند.

۶.۳. عسر و حرج زن

مفهوم «عسر و حرج» به معنای سختی و مشقت غیرقابل تحمل است. اگر شرایطی پیش آید که ادامه زندگی مشترک برای زن موجب عسر و حرج شدید شود، او می تواند از انجام وظایف زناشویی خودداری کند. مصادیق عسر و حرج گسترده هستند و دادگاه با توجه به اوضاع و احوال خاص هر پرونده، در مورد آن تصمیم گیری می کند. به عنوان مثال، خشونت مستمر، اعتیاد مضر مرد، ترک زندگی توسط مرد، یا حتی بیماری های شدید مرد که زندگی زن را مختل کند، می تواند از مصادیق عسر و حرج باشد و در این صورت، عدم تمکین زن مشروع خواهد بود و او همچنان مستحق نفقه است.

۷. تنبیه زن ناشزه (بررسی دقیق مفهوم ضرب در فقه اسلامی)

یکی از حساس ترین و بحث برانگیزترین مسائل در بحث نشوز زن، موضوع «تنبیه» است که در برخی متون فقهی مطرح شده و نیازمند بررسی دقیق و موشکافانه است.

۷.۱. مراحل سه گانه موعظه، هجر و ضرب

در آیه ۳۴ سوره نساء، برای مقابله با نشوز زن، سه مرحله متوالی پیشنهاد شده است:

1. موعظه (پند و اندرز): مرد باید ابتدا با گفتار نیکو، زن را متوجه وظایفش سازد و او را به رعایت حقوق خود تشویق کند. این مرحله بر اهمیت گفتگو و تلاش برای اصلاح از طریق اقناع تأکید دارد.
2. هجر (ترک بستر): اگر موعظه مؤثر واقع نشد، مرد می تواند بستر خود را از زن جدا کند یا در بستر به او پشت کند، با این هدف که زن متوجه اهمیت رفتار خود شود. این مرحله نوعی تنبیه عاطفی و نشان دهنده عدم رضایت است.
3. ضرب (تنبیه): در صورت عدم تأثیر دو مرحله قبلی، آیه از واژه «اضربوهن» استفاده می کند که به معنای زدن یا تنبیه است. این بخش از آیه همواره مورد تفسیرها و بحث های فراوان بوده است.

۷.۲. حدود و شرایط ضرب از دیدگاه فقها

با وجود ذکر واژه «ضرب» در قرآن، اکثر فقها و مفسران برجسته اسلامی، حدود بسیار سختی برای این عمل قائل شده اند که عملاً آن را از معنای خشونت و آزار جسمی دور می کند:

• نفی آسیب جسمی و جراحت: تقریباً تمامی فقها بر این باورند که این «ضرب» نباید به هیچ عنوان منجر به آسیب جسمی، جراحت، کبودی، سرخی یا حتی احساس درد شود. هدف از آن صرفاً یک تنبیه نمادین و بدون ضرر است.
• تفسیر ضرب به عنوان تنبیه روانی/عاطفی یا ضرب خفیف و نمادین: بسیاری از مفسران معاصر و حتی برخی از فقهای گذشته، این «ضرب» را به معنای ضربه عاطفی، قهر شدیدتر، یا زدن بسیار خفیف و نمادین (مانند زدن با مسواک یا شیء بسیار سبک) تفسیر کرده اند که صرفاً جنبه هشدار و تذکر دارد و هیچ گونه آزار جسمی در پی ندارد. ابن عباس، صحابی پیامبر، این زدن را به حدی توصیف کرده که نباید به گوشت و استخوان آسیب برساند.
• لزوم نیت اصلاح و نه انتقام: هدف از این عمل، صرفاً اصلاح رفتار زن و بازگرداندن او به وظایف زناشویی است، نه انتقام جویی یا تشفی خاطر مرد.
• مسئولیت دیه در صورت وارد شدن آسیب: در صورتی که به هر دلیلی (حتی سهوی) از این تنبیه نمادین، آسیبی به زن وارد شود، مرد موظف به پرداخت دیه خواهد بود، که خود نشان دهنده ممنوعیت آسیب رساندن است.

۷.۳. دیدگاه حقوقی نوین در مورد تنبیه بدنی

در نظام حقوقی نوین ایران و با توجه به پیشرفت های اجتماعی و حقوق بشری، هرگونه تنبیه بدنی به معنای آزار جسمی، ممنوع و جرم محسوب می شود. این دیدگاه با کرامت انسانی و اصول عدالت همخوانی دارد. قوه قضائیه و قوانین موضوعه، هیچ مجوزی برای آزار جسمی زن قائل نیستند و در صورت وقوع چنین عملی، زن می تواند از طریق مراجع قضایی اقدام به شکایت کرده و مرد را تحت پیگرد قانونی قرار دهد. تفسیرهای فقهی که ضرب را به معنای آسیب جسمی نمی دانند، با این دیدگاه حقوقی نیز سازگار است و بر لزوم رعایت حقوق و کرامت انسانی زنان تأکید دارد.

ویژگی	نشوز زن	نشوز مرد
مصادیق اصلی	عدم تمکین (خاص و عام)	عدم پرداخت نفقه، سوءمعاشرت
پیامدهای زن	سقوط حق نفقه، حق قسم و مضاجعه، الزام به تمکین	درخواست نفقه، طلاق به دلیل عسر و حرج
راهکارهای زن	—	موعظه، مراجعه به دادگاه، صلح با گذشت از حقوق
راهکارهای مرد	موعظه، هجر، (در برخی تفاسیر: ضرب نمادین)	—
شرایط عدم تمکین مشروع زن	حق حبس مهریه، بیماری مقاربتی، عسر و حرج	—

نتیجه گیری: اهمیت تفاهم و پایداری زندگی مشترک

نشوز و شقاق، دو چالش جدی هستند که می توانند بنیان خانواده را متزلزل سازند. نشوز، چه از جانب زن و چه از جانب مرد، به معنای عدم انجام وظایف و نادیده گرفتن حقوق متقابل است که به صورت یک طرفه آغاز می شود. در مقابل، شقاق حالتی عمیق تر و دوجانبه است که به ناسازگاری و گسست کامل در روابط زوجین اشاره دارد. نظام فقهی و حقوقی ایران، راهکارهای مشخصی را برای مواجهه با هر یک از این حالات پیش بینی کرده است.

در مواجهه با این مشکلات، اهمیت گفتگو، تفاهم، و تلاش برای حل مسالمت آمیز اختلافات، بیش از پیش آشکار می شود. قبل از آنکه اوضاع وخیم شود و به مراحل قانونی کشیده شود، زوجین باید با مشاوره خانواده، روانشناسان و در صورت لزوم، متخصصین حقوقی، به ریشه یابی و حل مشکلات بپردازند. تأکید شریعت و قانون بر داوری در موارد شقاق و امکان صلح و مصالحه در نشوز، نشان دهنده اولویت حفظ بنیان خانواده و تلاش برای پایداری زندگی مشترک است. در نهایت، رسیدن به یک زندگی توأم با آرامش، مودت و رحمت، نیازمند آگاهی از حقوق و وظایف، و تلاش مشترک برای رسیدن به صلح و سازش است تا کیان خانواده که مهمترین بخش هر جامعه ای است، حفظ شود.